Chemelot heeft het na honderd jaar moeilijk, maar een ‘mijnsluiting 2.0’ wil het chemiepark voorkomen

Het chemiepark Chemelot bestaat dit jaar honderd jaar maar verkeert in zwaar weer door de hoge energieprijzen en de internationale concurrentie. Foto CHRIS KEULEN
Chemische industrie Geen eeuwfeest, maar een congres. Het Limburgse chemiepark Chemelot, dat officieel honderd jaar oud is, heeft grote zorgen.
Het was eigenlijk weinig meer dan een administratief dingetje. Staatsmijn Maurits ging per 1926 officieel over van de aanlegfase naar de exploitatie. Het had tien jaar geduurd om de mijn te bouwen, en in de praktijk brachten mijnwerkers al enkele jaren steenkool naar boven.
In die tijd zou ook de kolenwasserij opstarten waar vetkool werd gescheiden van steen en gruis, vertelt eigenaar Pascal Claessens van mijnmuseum D’r Bickel. Het was de tijd ook dat een bij Brunssum gebouwde cokesfabriek, waarin opgeschoonde vetkool werd verhit tot cokes, te klein bleek voor wat de grootste mijn van Nederland zou worden – met een gangenstelsel dat uiteindelijk tot ruim 800 meter onder het aardoppervlak zou voeren. Er zou een veel grotere cokesfabriek worden gebouwd, en weer een grotere zou nog volgen. In die tijd werd het spoor aangelegd om de Limburgse cokes naar de staalfabriek in IJmuiden te vervoeren.
Honderd jaar later geldt de administratieve notitie als het officiële startpunt van Chemelot. Het chemiepark, ingesloten tussen Geleen, Beek, Urmond en Stein, staat donderdag stil bij dit jubileum met een internationaal congres even verderop in Maastricht.
In die eeuw groeide ’s lands grootste staatsmijn uit tot een van de grootste chemiecampussen van het continent. Een eigen universum, met zestig fabrieken, 50 kilometer wegdek, 60 kilometer treinrails, ’s avonds verlicht door 2.400 lantaarnpalen. Een banenmotor, met meer dan 8.000 medewerkers, een belangrijke pijler van de Limburgse economie. En een zorgenkind, want Chemelot wankelt onder druk van internationale concurrentie. Niet voor niets kiest het chemiepark voor een congres, en nadrukkelijk niet voor een eeuwfeest.
Acrylonitril
„Zie je dat blauwe vat daarachter? Voor die hele hoge schoorsteen?” Sjoerd Zuidema, ceo van chemiebedrijf Anqore, is uit de auto gestapt om zijn fabriek aan te wijzen. Hij wilde de verslaggever wel rondleiden over het Chemelotterrein, vanwege het honderdjarig bestaan. Nu staat hij voor een wirwar aan pijpen, die in grijstinten afsteken tegen een witte wolk stoom.
Het pijpenpanorama strekt zich uit over honderden meters. Voor de bezoeker is niet duidelijk waar de Anqorefabriek begint en waar die eindigt. „Dat is precies de kern van Chemelot”, zegt Zuidema. „Het feit dat alles zo met elkaar verbonden is.”
Links in dit landschap ligt OCI Nitrogen, dat onder meer ammoniak produceert. Ammoniak gaat door een leiding naar Anqore, dat acrylonitril maakt. „Dat zit bijvoorbeeld in de remmen van een vliegtuig, of de wieken van windmolens”, zegt Zuidema. „Of de behuizing van je Nespressoapparaat. Veel sterke, shiny plastics worden van ons product gemaakt.”
Rechts ligt een derde installatie. „Je ziet hoe dicht die tegen ons aan zit”, zegt Zuidema. Dat deel heet Envalior, en het produceert hoogwaardige kunststoffen. Deze drie installaties binnen een vierkante kilometer maken gebruik van elkaars grondstoffen en energie, maar hebben hoofdkantoren in Abu Dhabi (OCI), Sittard (Anqore) en Düsseldorf (Envalior).
Ooit was het allemaal DSM, het chemieconcern dat voortkwam uit de Nederlandse Staatsmijnen; de naam is een afkorting van De Staatsmijnen. Tussen 2010 en 2023 werden deze fabrieken (grotendeels) los van elkaar van de hand gedaan, net als installaties op de rest van het terrein. Hoeveel pijpen er nog altijd tussen de drie installaties lopen, durft Zuidema niet te raden. Veel.
„We zijn een echt ketenbedrijf”, zegt hij. „We zitten er middenin. We maken onze grondstoffen niet, en we gebruiken ons eigen eindproduct niet. Dat de ketens goed functioneren, is voor ons essentieel.”
Ontwrichtend voor de regio
Juist in die ketens schuilt nu het gevaar op Chemelot. Elke fabriek op het chemiepark worstelt op haar eigen manier met concurrentie uit Azië, het Midden-Oosten en de Verenigde Staten – net als de rest van de Nederlandse basischemie. Gas is duur in Nederland, en ook de stroomprijs ligt er nog eens hoger dan in België en Duitsland. „Zouden we vijf kilometer verderop liggen, dan zouden onze jaarlijkse elektriciteitskosten 60 miljoen euro lager liggen”, zei Chemelot-directeur Koos van Haasteren eerder tegen NRC. Zijn voorganger Loek Radix waarschuwde voor het risico op een „mijnsluiting 2.0”, met een ontwrichtende werking op de regio.
Verkoop van bedrijven en fusies met concurrenten heeft de wankele financiële basis van het chemiecomplex op Chemelot voorlopig versterkt. Zo werd in juni bekend dat OCI (dat naast ammoniak ook kunstmest en melamine produceert) voor de helft in handen komt van het Tsjechische conglomeraat Agrofert. Het heeft de optie gekregen later ook de andere helft te kopen. De deelname was een opluchting voor meer dan vijfhonderd medewerkers, omdat al gevreesd werd voor sluiting. Critici wijzen wel op de lage verkoopprijs: 55 miljoen dollar voor die 50 procent. In 2010 verkocht DSM het bedrijf nog voor 310 miljoen euro aan OCI.
Die lagere verkoopsom is niet gek. OCI is een grote klant kwijt doordat Fibrant twee fabrieken stillegde, even verderop op Chemelot. Die installaties maakten van onder meer ammoniak caprolactam, een grondstof voor polyamide/nylon 6, gebruikt in onder meer autoindustrie, textiel en voedselverpakkingen. Daarnaast kon OCI in het verleden nog profiteren van goedkoop aardgas, maar werkt het nu met lng – wat veel duurder is.
Bij Anqore moest ook worden ingegrepen. In september bleek het chemiebedrijf gered met een akkoord over herkapitalisatie. Banken nemen de aandelen over en verlagen in ruil de schulden van het bedrijf. Volgens Het Financieele Dagblad ging het in januari om een schuld van 220 miljoen euro. De ingreep „laat uiteindelijk gewoon zien”, zegt Zuidema, „dat de omstandigheden voor ons ook niet eenvoudig zijn. We moeten stabiliteit creëren voor de toekomst, om door te kunnen. Dat hebben we nu gedaan.” Hij wil er „ook niet te veel aandacht aan geven”.
Chemische bouwstenen
De rondleiding over Chemelot gaat verder. Zuidema laat Chemelot-Noord achter zich en rijdt naar Zuid. De rit gaat langs de steenberg, een heuvel van mijnafval die nog altijd vijftig meter boven het landschap uittorent, en langs de spoorlijnen waarover decennialang cokes vertrokken naar IJmuiden. Bij de productie van cokes kwamen cokesovengassen vrij, met onder meer ammoniak. De keuze die te gebruiken voor chemie in plaats van simpelweg te laten vervliegen, legde een basis voor het latere DSM.
„We hebben Chemelot-Noord, en we hebben Zuid”, zegt Zuidema. „Op Noord zit het cluster dat van aardgas ammoniak maakt, dat wordt omgezet in allerlei producten. Zuid draait om nafta – een vloeibaar aardolieproduct.” Het hart van Chemelot-Zuid is de kraker van Sabic, die nafta opbreekt in chemische bouwstenen voor andere fabrieken.
Chemelot-Zuid kent zijn eigen uitdagingen. Oorspronkelijk, in de DSM-tijd, stonden er twee krakers. Maar in 2024 sloot Sabic de oudste definitief. De andere, essentieel voor Chemelot, wordt dit jaar verkocht samen met andere fabrieken van Sabic aan de Duitse investeringsmaatschappij Aequita. Mocht die kraker ooit ook sluiten, dan maakt dat Chemelot kwetsbaar.
Ook Chemelot-Zuid zucht onder concurrentie van goedkope plastics en andere chemicaliën uit met name Azië. Vorige week moest de daar gevestigde pvc-fabriek Vynova uitstel van betaling aanvragen. De fabriek lag stil, maar had juist het plan de productie weer op te starten.
Gedeelde faciliteiten
Met elke fabriek die sluit, stijgen de kosten voor de achterblijvende bedrijven op Chemelot. Sinds de DSM-tijd werden utilities, zoals de gedeelde faciliteiten op het park genoemd worden, centraal geregeld, zoals levering van stoom, waterzuivering, het energienetwerk, de brandweer en de beveiliging. Het was juist een kracht van het chemiepark, alles samen doen is efficiënt – en zelfs de omgevingsvergunning wordt hier gedeeld.
Maar doordat de fabrieken op Chemelot door de jaren heen minder zijn gaan produceren, zijn die utilities nu te ruim bemeten. Zo zijn de stoominstallaties te groot voor de resterende fabrieken. De productie van bedrijven op Chemelot dreigt onder het minimaal vereiste niveau te belanden. Er moeten fabrieken bij komen, want zo worden de utilities te duur, wat de concurrentiepositie van fabrieken op Chemelot verder ondermijnt.
De komst van nieuwe bedrijven, zoals die van textielrecycler Reju, kan helpen die gedeelde kosten per bedrijf omlaag te brengen. Voor dat project heeft het kabinet meer dan 135 miljoen euro subsidie toegekend, al is de definitieve investeringsbeslissing nog niet gevallen. Ook chemisch recycler Helix, opgericht door oud-Sabic-medewerkers, overweegt zich te vestigen op Chemelot.
Maar dit zijn nog steeds plannen, en ook andere verduurzamingsprojecten zijn onzeker. Zo is een initiatief van het Duitse RWE om op Chemelot niet-recyclebaar huishoudelijk restafval om te zetten in circulaire waterstof en koolstof voor de vierde keer uitgesteld.
Duurzaamheidseisen
Naast het pijpennetwerk van Anqore ligt een leeg grasveld, tussen grijze pilaren waarop de buis rust die stoom voor Chemelot distribueert. Hier wil Zuidema graag een nieuwe installatie neerzetten, die de lachgasuitstoot van zijn fabriek met jaarlijks 365 kiloton CO2-equivalent kan reduceren. Lachgas is een extreem sterk broeikasgas; de vermindering staat gelijk aan de jaarlijkse uitstoot van zeker 180.000 personenauto’s.
„We hebben de techniek”, zegt Zuidema. „We hebben de vergunningen. We hebben bij wijze van spreken de contracten klaarliggen om morgen te beginnen. We proberen het sinds 2018 van de grond te krijgen. Maar de businesscase is er niet. Ik kan de investering niet verantwoorden.”
Zuidema kan het zich niet veroorloven nog duurder te worden dan concurrenten uit Azië. Als de Europese markt meer bescherming krijgt tegen import uit de rest van de wereld, „ontstaat er meer ruimte” voor verduurzaming, en zeker ook voor duurzaamheidseisen van de overheid. Die zouden de vergroening kunnen helpen. „Maar het is niet realistisch te verwachten dat bedrijven, als die over het algemeen moeite hebben om het licht aan te houden, honderden miljoenen investeren in verduurzaming. Waar niemand nog extra voor wil betalen.”
Dat verduurzaming in de knel komt door de problemen in de basischemie, blijkt ook uit de twee stilgelegde caprolactam-installaties van Fibrant, niet ver van Anqore. Volgens Roelof Westerbeek, lid van de managementboard van de Chinese eigenaar HSCC/ Highsun, zijn ze de duurzaamste ter wereld. Bij de productie van caprolactam in bijvoorbeeld China komt volgens hem drie à vier keer zoveel CO2 vrij. Highsun en chemieconcern BASF, van oudsher concurrenten, onderzoeken nu samenwerking om de moeilijke markt het hoofd te bieden.
Volgens Westerbeek mag de „precaire” situatie op Chemelot absoluut niet onderschat worden. Hij neemt deel aan een lobby voor overheidssteun en om de stroomprijs gelijk te trekken met omliggende landen, om de verliezen op het industriepark te verzachten. De provincie Limburg reserveerde deze maand 75 miljoen euro voor verduurzamingsprojecten. Chemelot hoopt dat het kabinet een vergelijkbaar bedrag opzij wil leggen.
Westerbeek „ondersteunt volledig” dat het bedrijvenpark duurzaam wordt, zegt hij. Maar nieuwe fabrieken, als ze er al komen, zullen nog jaren op zich laten wachten. „Focus op duurzaamheid alleen gaat Chemelot niet redden.”

Archiefbeeld uit de Nederlandse mijnen. Ooit was alles op het chemiepark van DSM, het chemieconcern dat voortkwam uit de Nederlandse Staatsmijnen. Foto’s Kryn Taconis/Anefo, nationaal archief
Bron: Chemelot heeft het na honderd jaar moeilijk, maar een ‘mijnsluiting 2.0’ wil het chemiepark voorkomen - NRC 19-11-2026



Opmerkingen